Sabtu, 02 Juli 2016

Jenis-Jenis WAYANG

Wayang kulit adalah seni tradisional Indonesia yang terutama berkembang di Jawa. Wayang berasal dari kata 'MaHyang' yang artinya menuju kepada roh spiritual, dewa, atauTuhan Yang Maha Esa. Ada juga yang mengartikan wayang adalah istilah bahasa Jawa yang bermakna 'bayangan', hal ini disebabkan karena penonton juga bisa menonton wayang dari belakang kelir atau hanya bayangannya saja. Wayang kulit dimainkan oleh seorang dalang yang juga menjadi narator dialog tokoh-tokoh wayang, dengan diiringi oleh musik gamelan yang dimainkan sekelompok nayaga dantembang yang dinyanyikan oleh para pesinden. Dalang memainkan wayang kulit di balik kelir, yaitu layar yang terbuat dari kain putih, sementara di belakangnya disorotkan lampu listrik atau lampu minyak (blencong), sehingga para penonton yang berada di sisi lain dari layar dapat melihat bayangan wayang yang jatuh ke kelir. Untuk dapat memahami cerita wayang (lakon), penonton harus memiliki pengetahuan akan tokoh-tokoh wayang yang bayangannya tampil di layar.
Secara umum wayang mengambil cerita dari naskah Mahabharata dan Ramayana, tetapi tak dibatasi hanya denganpakem (standard) tersebut, ki dalang bisa juga memainkan lakon carangan (gubahan). Beberapa cerita diambil dari cerita Panji.
Pertunjukan wayang kulit telah diakui oleh UNESCO pada tanggal 7 November 2003, sebagai karya kebudayaan yang mengagumkan dalam bidang cerita narasi dan warisan yang indah dan berharga ( Masterpiece of Oral and Intangible Heritage of Humanity ). Wayang kulit lebih populer di Jawa bagian tengah dan timur, sedangkan wayang golek lebih sering dimainkan di Jawa Barat.

Pembuatan
Wayang kulit dibuat dari bahan kulit kerbau yang sudah diproses menjadi kulit lembaran, perbuah wayang membutuhkan sekitar ukuran 50 x 30 cm kulit lembaran yang kemudian dipahat dengan peralatan yang digunakan adalah besi berujung runcing berbahan dari baja yang berkualitas baik. Besi baja ini dibuat terlebih dahulu dalam berbagai bentuk dan ukuran, ada yang runcing, pipih, kecil, besar dan bentuk lainnya yang masing-masing mempunyai fungsinya berbeda-beda.
Namun pada dasarnya, untuk menata atau membuat berbagai bentuk lubang ukiran yang sengaja dibuat hingga berlubang. Selanjutnya dilakukan pemasangan bagian-bagian tubuh seperti tangan, pada tangan ada dua sambungan, lengan bagian atas dan siku, cara menyambungnya dengan sekrup kecil yang terbuat dari tanduk kerbau atau sapi. Tangkai yang fungsinya untuk menggerak bagian lengan yang berwarna kehitaman juga terbuat berasal dari bahan tanduk kerbau dan warna keemasannya umumnya dengan menggunakan prada yaitu kertas warna emas yang ditempel atau bisa juga dengan dibron, dicat dengan bubuk yang dicairkan. Wayang yang menggunakan prada, hasilnya jauh lebih baik, warnanya bisa tahan lebih lama dibandingkan dengan yang bront.


Jenis-jenis Wayang Kulit Berdasarkan Daerah


Wayang kulit dilihat pada sisi bayangannya.
·         Wayang Kulit Cengkok Kedu
·         Wayang Kulit Gagrag Yogyakarta
·         Wayang Kulit Gagrag Surakarta
·         Wayang Kulit Gagrag Banyumasan
·         Wayang Kulit Gagrag Jawa Timuran
·         Wayang Bali
·         Wayang Palembang (Sumatera Selatan)
·         Wayang Betawi (Jakarta)
·         Wayang Kulit Cirebon (Jawa Barat)
·         Wayang Madura (sudah punah)
·         Wayang Siam

Dalang Wayang Kuli
Dalang adalah bagian terpenting dalam pertunjukan wayang kulit (wayang purwa). Dalam terminologi bahasa jawa, dalang (halang) berasal dari akronim ngudhal Piwulang. Ngudhal artinya membongkar atau menyebar luaskan dan piwulang artinya ajaran, pendidikan, ilmu, informasi. Jadi keberadaan dalang dalam pertunjukan wayang kulit bukan saja pada aspektontonan (hiburan) semata, tetapi juga tuntunan. Oleh karena itu, disamping menguasai teknik pedalangan sebagai aspek hiburan, dalang haruslah seorang yang berpengetahuan luas dan mampu memberikan pengaruh.
 Dalang-dalang wayang kulit yang mencapai puncak kejayaan dan melegenda antara lain almarhum Ki Tristuti Rachmadi (Solo), almarhum Ki Narto Sabdo (Semarang, gaya Solo), almarhum Ki Surono (Banjarnegara, gaya Banyumas), almarhum Ki Timbul Hadi Prayitno (Yogya), almarhum Ki Hadi Sugito (Kulonprogo, Jogjakarta),Ki Soeparman (gaya Yogya), Ki Anom Suroto (gaya Solo), Ki Manteb Sudarsono (gaya Solo), Ki Enthus Susmono, Ki Agus Wiranto, almarhum Ki Suleman (gaya Jawa Timur). Sedangkan Pesinden yang legendaris adalah almarhumah Nyi Tjondrolukito.


 Kesenian Wayang inggih menika kesenian ingkang asli wonten ing Indonesia. Kesenian Wayang ngrembaka sanget wonten ing wewengkon Jawa lan Bali. Wonten kathah jinising wayang tuladhanipun Wayang Kulit/ Purwa, Wayang Beber, Wayang Golek, Wayang Suket, Wayang Wahyu, Wayang Panji, lan sapanunggalanipun. Wonten ing rikala zaman rumiyin, Wayang dipunginakaken para Wali minangka sarana kangge nyebaraken Agama Islam. Kangge ngiringi Seni Wayang ugi dipuntambahaken saperangkat gamelan. Tuladhanipun kendhang, bonang , saron, demung, kenong, kempul, gong, lan sapanunggalanipun. Wonten ing mriki kula badhe ngandaraken kalih perkawis bab, kesenian Wayang ingkang badhe ngilang amargi zaman ingkang terus ngrembaka, saha kirangipun apresiasi para mudha dhateng kesenian Wayang.

Perkembangan Wayang                                                 
            Wayang inggih menika salah satunggaling kesenian asli saking bangsa Indonesia. Wayang nggadahi maneka warni jinis tuladhanipun Wayang Kulit, Wayang Kayu, Wayang Beber, Wayang Wong, lsp. Kesenian Wayang kulit minangka gabungan saking maneka warni unsur seni kadosta seni tutur, seni swara, seni gamelan, seni tatah, seni gambar, kaliyan seni perlambang. Saksanesipun kangge sarana nyebaraken agama islam Wayang ugi kangge sarana panglipur para pandemen seni menika. Wayang Kulit dipun damel saking Kulit kebo utawi asring kasebat lulang kebo. Cara anggenipun damel sepisan Kulit kebo diresiki lan dikumbah ngantos resik, lajeng digambar pola wayang ingkang badhe dipun damel. Ingkang aping kalih wayang ditatah miturut polanipun. Salajengipun ingkang kaping tiga wayang dicet/ disungging supados langkung sae lan endah, mboten kesupen dipunsukani gapit/ garan saha tudingipun. Gapit saha tuding Wayang biasanipun dipun damel saking sungu kebo ingkang dipun panasi utawi saking kajeng secang. Ancasipun dipunsukani gapit lan tudhing supados wayang kala wau saged dipunobahaken awak saha tangannipun.
Woten ing pagelaran Wayang Kulit/ Wayang Purwa kathah piranti ingkang dipunginakaken supados dados pagelaran Wayang kulit  ingkang sae dipunpirsani, inggih menika sepisan Kelir inggih menika piranti ingkang biasanipun dipundamel saking mori putih ingkang pinggir-pinggiripun dijahit kaliyan werni ingkang benten kadosta cemeng utawi cindhe kirang langkung 20 cm minangka pralambang pelemahan. Mori kala wau dipunpentahang wonten ing gawanganipun ingkang dipun damel saing kajeng ingkang dipunukir minangka pralambang jagad ingkang dipungelar ugi kangge sarana papan kangge nggerakaken wayang. Piranti ingkang angka kalih inggih menika Kothak wujudipun kubus papan kangge nata wayang ingkang mboten diangge. Piranti ingkang angka tiga inggih menika Cempala dipunginakaken kangge ndhodhog kothak satemah saged ngedalaken swanten thok, thok, thok. Saha Keprak/ Kecrek dipundamel saking wesi/ kuningan tipis ingkang radi jembar/ lempengan kangge kangge ngeprak/ ngecrek. Piranti ingkang angka gangsal inggih menika Blencong saged awujud lampu listrik/ lampu lisah kangge madhangi wayang kang ana ing kelir. Piranti ingkang salajengipun Wayang dudahan lan Wayang simpingan, Wayang dudahan inggih menika Wayang ingkang dipunginakaken kangge nglampahaken satunggal cariyos/ lampahan, menawi wayang simpingan inggih menika Wayang ingkang dipun tata jejer wonten ing sisih kiwa lan tengen kelir. Salajengipun Gamelan kangge ngiringi pagelaran Wayang. Tiyang ingkang saged mainaken Wayang dipunsebat Dhalang, saha tiyang ingkang saged mainaken gamelan dipunsebut Niyaga kaliyan tiyang estri ingkang nembang  dipun iringi gamelan dipunsebat Sindhen/ waranggana, menawi kakung dipunsebat wiraswara utawi gerong.
Menawi kula lan panjenengan sedaya ningali saking realita zaman/ kasunyataning zaman samenika, wonten ing kutha-kutha sampun arang dipun panggihaken Pagelaran Wayang Kulit. Mbok menawi wonten mboten asring. Kesenian wayang sakmenika sampun ngilang wonten ing saman ingkang saya ngrembaka. Kesenian wayang sampun kesaing kaliyan seni moderen tuladhanipun Bioskop, Televisi, lsp. ingkang cariyosipun langkung sae lan gumyak. Bab ingkang njalari ngilangipun wayang wonten ing zaman samenika inggih menika :
·         Kirang sadaripun/ raos nggadhahi dhateng kesenian Wayang ingkang wonten ing Indonesia.
·         Kirang panjurungipun tiyang sepuh kangge nepangaken Kesenian Wayang dhateng putranipun.
·         Kirangipun apresiasi pamarentah kangge tetep nglestantunakaen Kesenian wayang.
·         Kesenian Wayang wiwit kesaing kaliyan kesenian moderen.

Saking bab-bab ing nginggil kasebut Kesenian Wayang saged ngilang kanthi alon-alon, menawi boten dipunjagi saha dipunlestantunaken.

Apresiasi Para Mudha
            Menapa kula lan panjenengan sedaya minangka kaummudha mboten kuwatir enawi kesenian Wayang kedah ilang amargi mlebetipun budaya moderen. Uga amargi kula saha panjenengan sedaya minangka generasi mudha mboten purun nglestantunaken lan ngrembakaaken. Ironis-ipun para mudha ingzaman samenika kathah ingkang mboten tepang dhateng wayang. Mila wiwit alit para mudha kedhah sampun dipuntepangaken dhateng wayang. Supados seni wayang saged lestantun lan ngrembaka. Kangge ngasilaken ancas menika Wayang menika kedah wonten perkembanganipun nut ilining zaman. Kados anggenipun nampilaken pola penyajianngginakaken piranti moderen kadosta komputer, setting lampu,lsp. satemah para mudha purun mirsani pagelaran wayang kasebut.
Wekdal menika televisi–televisi lokal wonten ing tlatah Ngaogyakarta sampun ngawontenakaen program acara Wayang. Sampun dados kuwjibanipun kita para muda supados purun nglestantunaken saha ngrembakaaken seni Wayang menika supados mboten ical saking negari kita menika.
Awit saking menika murih lestantunipun Kesenian Wayang kedahipun wonten ing Instansi-instansi pendidikan wiwit dipuntepangaken dhateng wayang. Kita kedah sadar bilih kita menika generasi penerus ingkang nglestantunaken saha ngrembakaaken kesenian wayang supados tetep saged dipunpirsani dhateng warga negari Indonesia menika. Kangge nyokong ancas menika kita kedah purun sinau bab wayang kanthi tumemen amargi Kesenian Wayang minangka Kesenian asli Bangsa Indonesia, saha wayang menika sampun nggadahilisensi asli gadahipun Bangsa Indonesia.


Upaya Nglestareake Seni Kabudayan Gamelan lan Wayang

Ing tanah Jawa, ana werna – werna seni kabudayan contone Seni Gamelan lan Seni Wayang. Gamelan Jawa yaiku salah siji jinis gamelan sing urip ing tlatah Jawa Tengah, Yogyakarta, lan sebagian  Jawa Timur. Gamelan Jawa iku beda karo gamelan saka dharah liya, yen gamelan jawa umume nduwe nada luwih lembut lan ngango tempo luwih alon. Sak perangkat Gamelan komplit iku ana 2 laras yaiku, Laras Slendro lan Laras Pelog. Ing Laras Slendro notasine 1 2 3 5 6, ora ana notasi 4 lan 7, menawa Laras Pelog notasine 1 2 3 4 5 6 7. Gamelan Jawa nduwe aturan – aturan sing wis pakem antarane ketata saka pirang – pirang puteran lan pathet utawa jero cetheking swara, utga ana aturan sampak utawa cepet rendhete laku sing wis pakem. Saben piranti ing Gamelan Jawa nduwe fungsi dhewe – dhewe, sing nuntun swara yaiku Rebab, sing nuntun sampak diarani Kendhang. Arane pemain sing nabuh gamelan yaiku niyaga, sing nembang arane sindhen, waranggana, wiraswara. Gamelan biasane kanggo ngiringi pagelaran wayang, kethoprak, lsp.
Wayang iku, uga salah satunggale seni kabudayan kang bisa katemokake ing tanah jawa . Wayang bisa awujud Wayang Purwa, Wayang Wong, Wayang Beber, lsp. Wayang Purwa yaiku wayang sing kagawe saka kulit (lulang), Biasane critane Mahabarata lan Ramayana. Wayang Wong yaiku wayang sing ditindakake dening wong, biasane critane Mahabarata lan Ramayana. Lan Wayang Beber yaiku wayang wujud gambar jejeran, saka kertas kandel / mori sing wis digambari, critane R. Inu Kertapati lan dewi Sekartaji. Sing nlakoake Wayang yaiku Dhalang.
Ing jaman saiki para generasi – generasi mudha ing tanah jawa, akeh sing ora ngerti marang kabudayaanne dhewe, yaiku Kabudayan Jawa. Kamangka, supaya seni kabudayan jawa bisa tetep lestari para generasi mudhane kudu tansah njga lan nguri – uri. Para generasi mudha wis padha kena pengaruh budaya saka luar negeri. Ananging, malah akeh wong – wong saka luar negeri padha sinau kabudayan jawa contone Gamelan lan Wayang. Isa – isa wong – wong saka luar negeri luwih pinter anggone mainake Gamelan lan Nglakoake Wayang, tinimbang wong – wong sing asli saka Jawa. Yen kabudayan mau yen ora diuri – uri saya suwe bisa ilang saka tanah Jawa.
Upaya – upaya kang bisa dilakoni supaya seni kabudayan Gamelan lan Wayang ora ilang saka tanah jawa yaiku :
·         Para generasi mudha kudu didhidhik karo wong tuwane, wiwit nalika isih cilik, marang Kabudayan Jawa, contone Wayang lan Gamelan. Supayane bisa nglestariake Kabudayan Jawa kasebut.
·         Para wong Tuwa kudu gelem ngajak anake nonton / ngrungokake Pagelaran Wayang, Kethoprak, Uyon – uyon, lsp. Supaya para generasi mudha bisa ngerti marang kabudayan jawa.
·         Pamarintah kudu nglebokake seni kabudayan daerah, dadi mata pelajaran kang wajib ana ing sekolah – sekolah. Supayane para generasi mudha bisa tansah melu nguri – uri kabudayan jawa lan bisa ngangsu kawruh bab kabudayan jawa.
·          Ing daerah – daerah yen bisa dianakake Festifal Seni lan Budaya. Supaya kanggo ngenalake kabudayan – kabudayan daerah marang wong – wong lan generasi mudha.
·         Yen isa ing Sekolah – sekolah, ing Kantor – kantor, ing Masyarakat, lsp. Asring dianakake pentas – pentas seni lan budaya. Contone pagelaran Wayang Kulit, pagelaran Wayang Wong, pagelaran Kethoprak, pentas seni Karawitan, lsp. Supayane bisa ngrembakaake kabudayan jawa.
Kanthi upaya – upaya mau, sing dikarepake, para generasi mudha supaya bisa mangerteni marang kabudayan jawa. Lan para generasi mudha, supaya bisa tansah njaga uga nguri – uri kabudayan jawa, supayane kabudayan jawa ora ilang saka Tanah Jawa.

Merti Desa ing Desa Gerbosari Nggelar Pagelaran Wayang Kulit


Wonten ing Desa Gerbosari, Kecamatan Samigaluh, Kabupaten Kulon Progo ngawontenakaen merti desa. Merti desa menika dipunwontenaken nalika dinten sabtu siyang surya kaping 12 Oktober warsa 2013/ 7 Besar 1946 wanci tabuh 10 enjing. Adicara menika dipunwiwiti kanthi kirab gunungan saking pasar Totogan tumuju ing balai desa Gerbosari.

Pagelaran Ringgit Purwa kanthi lampahan Sri Mulih

Salah sawijining petugas Linmas wonten ing adicara merti desa menika mratelakaken bilih, Merti desa ing desa gerbosari menika rutin dipun wontenaken saben tahun ananging wekdalipun mboten tartamtu. Merti desa menika nggadahi ancas supados sabibaripun dipunwontenaken adicara menika desa Gerbosari saged pinaggih gemah ripah loh jinawi, tata, titi, tentrem, ayom – ayem. Sabibaripun kirab gunungan, dipunlajengaken pentas seni Jathilan saking padukuhan Pengos. Pedukuhan pengos menika salah sawijining pedukuhan ing tlatah desa gerbosari. Saksampunipun pentas seni Jathilan lajeng wonten pagelaran ringgit purwa kanthi lampahan “Dewi Sri/ Sri Mulih” kabeberaken dening dalang Ki Nanang saking tlatah Toyan, Kulon Progo. Panawung kridha mendet lampahan menika, amargi lampahan menika dados lampahan pakem wonten ing adicara Merti Desa. Pagelaran ringgit menika kawiwitan tabuh 13.00 siyang lan purna tabuh 17.00 sonten. Lajeng adicara ingkang punngkasan inggih menika pagelaran ringgit purwa sedalu natas kanthi lampahan “ Wahyu Eka Jati” kabeberaken dening dalang Ki Wisnu Hadi Sugita saking tlatah Toyan, Kulon Progo. Ki Wisnu Hadi Sugito menika putra dalang ingkang sampun kondhang inggih menika Ki Hadi Sugito.

 

 

Museum/ Perpustakaan Gedong Kirtya ing Bali Minangka Papan Panyimpen Naskah Kuna


Museum/ Perpustakaan Gedong Kirtya yaiku perpustakaan kang dibangun nalika taun 1928, ingkang mbangun saka bangsa Walanda wonten ing Singaraja, Bali. Perpustakaan iki wiwite minangka dadi Ibu kota. Gedong Kirtya iki ana ing basa Sansekerta nduweni teges nyoba. Gedungipun mapan ing komplek Sasana Budaya, kang minangka kerjaan sepuh ingkerajaan Buleleng. Wonten ing perpustakaan menika woten koleksi manuskrip daun lontar, prasasti, manuskrip kertas basanipun basa Bali lan huruf Romawi ugi kalebu dokumen-dokumen saking zaman kolonial (1901-1953).

Gedong Kirtya dibangun kaliyan tiyang Walandi asmanipun L.J.J Caron ingkang dhateng wonten Bali lan kepanggih kaliyan para raja lan tokoh agama kangge ngrembag babagan kathahipun kesenian sastra (lontar) ingkang wonten ing Bali. Kathahipun seni menika kedahipun dipunlestantunaken supados mboten risak utawi ical sahengga saged ndadosaken ilmu pengetahuan dhateng generasi enem supados mengertos isi saking generasi kesenian sastra (lontar) kasebut.
Museum menika wiwitipun minangka yayasan ingkang dipunsukani asma “Kirtya Lefrink – Van der Tuuk” ingkang tugasipun njaga  menjaga kesenian sastra kasebut. F.A Lefrink kang minangka Asistan Resident pamarentah Walanda ing Bali nalika semanten remen kaliyan Kabudayan Bali lan kathah tulisan ingkang dipundamel isinipun babagan Bali dan Lombok. Dr. H.N Van der Tuuk, minangka sejarahwan ingkang nyukaaken siti lan dalemipun kangge museum ingkang sakmenika dipunkenal minangka Museum Gedong Kirtya.
Ancasipun yayasan menika kangge madosi sedaya naskah ingkang kaserat wonten ing bahasa Jawa Kuno lan Pertengahan, bahasa Bali lan Sasak. Wonten ing wekdal menika kathah naskah ingkang wonten ing Bali lan Lombok (kathahipun gadhahipun perorangan) lan supados naskah – naskah menika gampil dipun pirsani lan dipun waos dhateng para pandhemen serat. Supados ancas menika saged kaleksanan mila para raja-raja wonten ing Bali, para pendeta dan tiyang – tiyang wonten ing panggenan menika kadah nyerahaken serat kagunganipun sawetara wekdal dhateng Perpustakaan Kirtya. Wonten ing Perpustakaan Kirtya wonten panitia ingkang jumlahipun 12 tiyang mutusaken bilih naskah-naskah pundi ingkang dipun anggep cekap nggadahi adi menawi dipun simpen wonten ing koleksi menika. Lajeng lontar-lontar menika dipun salin kanthi teliti kaliyan kelompok penyalin kang makarya dhateng perpustakaan Kirtya kanthi wujud hurufipun sami lan wonten ing nginggil bahan ingkang sami ugi (ron lontar), saklajengipun lontar-lontar ingkang dipun ampil menika dipun wangsulaken dhateng ingkang kagungan. Mantan Bupati Buleleng Dr. Ketut Wirata Sindhu inggih menika tiyang ingkang ngembangaken perpustakaan menika dados museum. Museum menika dipundedikasikaken dhateng kesenian sastra ingkang dipun serat wonten ing ron lontar ingkang wonten ing sedaya panggenan ing Bali. Ing perpustakaan menika wonten ewunan koleksi manuskrip ron lontar, prasasti, manuskrip kertas saking basa Bali lan huruf  Romawi kalebet dokumen – dokumen saking zaman kolonial (1901-1953).

Daftar lontar ing Museum Gedung Kirtya 
A. WEDA (Bali)
1.     Weda: Weda Indik Maligia, Weda Pangentas, Weda Panglukatan, Weda Sawawedana.
2.     Mantra: Atmaraksa, Pabersihan, Pangastawa, Pujastawa, Tirta Gamana.
3.     Kalpasastra: Banten Pangentas, Bebantenan, Caru Suci, Indik Galungan, Manca Balikrama, Pacecaron, PangabenaN, Pawintenan, Plutuk, Sang Kulputih.

B. AGAMA
1.     Palakerta: Agama, Purwadigama, Awig-awig, Kerta ring Sawah, Stri Sanggraha, Pamastuning, Cor, Widi Pamincatan, Adigama, Paswara, Kutaragama.
2.     Sesana: Dasa Sila, Dewa Sesana, Kerta Bujangga, Mantra Sesana, Putra Sesana, Raja Sesana, Resi Sesana, Sarasamuscaya, Sila Krama, Sila Sesana Sang Prabu.
3.     Niti: Niti Praja, Niti Sastra, Raja Niti.

C. WARIGA
1.     Wewaran: Ala Ayuning Dewasa, Ala Ayuning Wuku, Palelintangan, Pangalihan Dina, Pawacakan, Sadreta, Suryamandala, Tenung Astawara, Tenung Pawetuan anut wuku, Tetenger Sasih
2.     Tutur Upadesa: Aji Kalepasan, Atma Tattwa, Badawang Nala, Bima Swarga, Brahmandapurana, Buanakosa, Catur Janma, Darma Bayu, Darma Putus, Kamoksan, Purwa Bumi , Rwabineda, Siwatiga, Tantu Pagelaran, Tutur Pralina
3.     Kanda: Asta Kosali, Cacakan ayam, Canda (warga aksara), Dasa nama, Guru Lagu, Kanda Sastra, Kertabasa, Kruna lingga, Panerangan, Pangayam-ayam, Pangeger, Pangiwa, Pangujanan, Paramasastra, Paribasa, Pemanes Karang, Pengasih-asih, Piodalan, Siksan Kedis, Smara Kanda, Swara Wianjana, Wrettasancaya
4.     Anusada: Bebayon, Buda Kecapi, Pakakas, Panawar, Tumbal Leak, Usada Buduh, Usada Rare, Usada Tuju.

D. ITIHASA (WIRACARITA)
1.     Parwa: Astadasaparwa, Calon Arang, Pamuteran Ksirarnawa, Uttara Kanda
2.     Kekawin: Arjuna Wijaya , Arjuna Wiwaha, Barata Yuda, Boma Kawia, Gatotkacasraya, Hariwangsa, Ramayana, Smaradahana, Sumaasantaka
3.     Kidung: Alis Alis Ijo, Jagat Karana, Panji Malat Lasmi, Sri Tanjung, Sudamala
4.     Gaguritan/ Paparikan: Basur, Brayut, Bungkling, Cupak, Durma, Jayaprana, Megantaka, Pakangraras, Sampik, Salya 5.

E. BABAD
1.     Pamancangah: Pamancangah Dalem, Prasasti- prasasti (Brahmana, Sengguhu, Dukuh,dll)
2.     Babad: Babad Arya Kenceng, Babad Buleleng, Babad Gianyar, Babad Mengwi , Babad Panji, Sakti Wijaya, Babad Pasek, Babad Pasek Gelgel, Babad Rangga Lawe, Babad Usana Bali, Babad Usana Jawa.

F. TANTRI
1.     Tantri Hindu: Kidung Tantri (Bahasa Tengahan), Ni Diah Tantri (Bahasa Bali Kepara), Tantri Kamandaka (Bahasa Kawi)
Tantri Bali: Gunawati, Lutung Mungil.
   



 


Tradhisi Ruwahan Ing Dhusun Bleder

Tradisi Ruwahan wonten ing Dusun Bleder dipun-bagi dados kalih inggih menika ruwahan pisan saha ruwahan pindon (kaping kalih). Ruwahan pisan biasanipun dipunleksanakaken tanggal 15 sasi ruwah (wonten ing penanggalan Jawi), wonten ing enjingipun dipunwontenaken bersih kubur (masarakat dusun Bleder asring nyebat bebersih makam). Saklajengipun saben griya ndamel sajen piyambak-piyambak kangge ruwahan pisan. Lajengruwahan pindon biasanipun dipun-leksanaken 5 dinten (sepasar)sasampunipun ruwahan pisan. Tradisi wonten ing dusun Blederruwahan pindon biasanipun dipunwontenaken nalika tanggal 20 bulan ruwah. Saben kluwarga/ griya wonten ing dusun Bleder ngleksanakaken ruwahan pindon piyambak-piyambak. Dinten lan wekdal kangge ngleksanakaken ruwahan pindondipunleksanakaken miturut kapinginan saben kluwarga.
Urutan acara pada ruwahan pindon diawali dengan bebilas/ziarah ke makam leluhur dengan tujuan untuk mendoakan arwah para leluhur. Yang dilakukan ketika bebilas yaitu, mengirim doa dan kembang kemudian membaca Surat Yasin jika bisa. Tujuan membaca Surat Yasin adalah untuk memintakan maaf kepada Gusti Allah dan agar  diberi keselamatan. Setelah membaca Surat Yasin kemudian diakhiri dengan doa kubur dan membakarkemenyan. Tujuan membakar kemenyan adalah agar doa yang dipanjatkan dapat sampai, dengan perlambang asap yang mengepul dari kemenyan yang dibakar tersebut. Orang Jawa mepercayai kemenyan  sebagai perantara doa yang dipanjatkan kepada yang di atas. Orang yang melaksanakan bebilas biasanya diserahkan kepada Bapak Kaum setempat, walaupun ada juga yang dilakukan sendiri tanpa minta tolong kepada Bapak Kaum.Setelah selesai melakukan bebilas kemudian kembali ke rumah, di rumah sudah disiapkan nasi ramesan untuk orang yang selesai melakukan bebilas. Nasi ramesan sebagai kurmat dahar(makanan untuk menghormati orang yang telah selesai bebilas) dan sebagai rasa terima kasih.
Acara selanjutnya yaitu kenduri, masyarakat dusun Bleder biasanya menyebut kenduri dengan genduren. Genduren adalah kegiatan mengudang seluruh warga masyarakat untuk melakukan doa bersama. Pada acara genduren inilah uba rampe dalam acara ruwahan di keluarkan untuk diikrarkan oleh Bapak Kaum. Uba rampe yang digunakan dalam tradisi ruwahan yaitu:Tumpeng Wuduk/ Rasul, terbuat dari nasi yang dimasak diberi santan dan garam sehingga rasanya asin, kemudian dicetak memakai kukusan agar berbentuk kerucut. Tumpeng ini biasanya ditaruh di Jodang/ tenggok/ tedo yang terbuat dari anyaman bambu.
1.     Ingkung, terbuat dari ayam yang disembelih kemudian dibersihkan jeroannya. Ayam yang digunakan untuk Ingkungtidak di potong-potong, dibuat tetap utuh. Ayam ini dimasak dengan bumbu rempah-rempah. Setelah selesai dimasakIngkung tidak boleh ditaruh di sosok bambu, biasanya ditaruh di cobek tanah liat/ baskom. Ayam yang digunakan biasanya ayam Jantan yang sehat, seandainya tidak ada ayam jantan boleh mempergunakan ayam Betina kalau itu jalan satu-satunya, namun yang diharuskan menggunakan ayam Jantan.
2.     Sego Golong, terbuat dari Nasi yang ditaruh di baskom.
3.     Pentho, terbuat dari tepung singkong/ tepung ketan dicampur dengan kelapa parut dan garam. Pento ini dibuat berbentuk kelereng agak pipih dengan jumlah yang tidak ditentukan, kemudian digoreng.
4.     Srundeng, terbuat dari parutan kelapa yang digoreng sampai berwarna kuning keemasan.
5.     Apem, terbuat dari tepung beras dan parutan kelapa, kemudian digoreng dengan cetakan apem.
6.     Jenang Abang, terbuat dari tepung beras dibuat bubur dicampur dengan gula merah sebagai pewarna, kemudian ditaruh di atas piring.
7.     Jenang Putih, terbuat dari tepung beras dibuat bubur berwarna putih, kemudian ditaruh di atas piring.
8.     Jenang Baro-baro, terbuat dari tepung beras dibuat bubur bewarna putih, kemudian ditaruh di piring lalu ditengahnya diberi gula jawa yang dipecah kecil-kecil berjumlah 7 biji.
9.     Jenang Pliringan, terbuat dari tepung beras dibuat bubur bewarna putih dan berwarna merah, kemudian ditaruh diatas piring secara separuh warna putih dan separuh lagi warna merah.
10. Jenang Bonang-baning, terbuat dari tepung beras dibuat bubur bewarna putih kemudian diberi juruh yang terbuat dari santen dan gula aren. Jenang Bonang-baning ini hanya khusus dibuat untuk keluarga yang pernah puya anak masih kecil, masih dalam susuan tapi meninggal.
11. Ambengan, terbut dari nasi yang ditaruh diatas tedokemudian diatasnya ditaruh daun pisang yang dibentuk lingkaran/ samir, diatas daun ditaruh pentho, srundeng, sayur.
12. Menyan
Disetiap ubo rampe tersebut memiliki makna tersendiri, menurut Mbah Sudi Wiharjo dan Mbah H. Joyo Utomo (Bapak Kaum di Dusun Bleder) menjelaskan bahwa makna dari Ubo Rampe dalam acara ruwahan sebagai berikut:
1.     Tumpeng maknanya, kurmat Gusti Rasul lan sak sekhabatipun Abu Bakar, Umar, Usman, Ali. Dalam bahasa Indonesia, artinya adalah untuk memberikan penghormatan kepada Baginda Nabi Muhammad SAW dan para sahabatnya yaitu Abu Bakar, Umar, Usman, Ali.
2.     Ingkung maknanya, Kanjeng Nabi Muhammad nalika Isra’ Mi’raj diresiki. Dalam bahasa Indonesia, artinya adalah Baginda Nabi Muhammad SAW melakukan pembersihan diri ketika perjalanan Isra’ Mi’raj.
3.     Sego Golong maknanya, Golong gilige sak kluwarga. Dalam bahasa Indonesia, artinya adalah bersatunya tekad keluarga untuk melaksanakan ruwahan.
4.     Pentho dan srundeng, maknanya golong giliging manah sak kluwarga. Dalam bahasa Indonesia, artinya adalah bersatunya pikiran semua anggota keluarga keluarga untuk melaksanakan ruwahan.
5.     Apem, maknanya minangka song-song agunge ahli waris. Mugi-mugi kaliyan gusti Allah pun tampi saksampunipun pun tampi mugi-mugi pun dumugekaken dhateng ahli waris kula ingkang sampun sumare sedaya. Dalam bahasa Indonesia, artinya adalah sebagai perlambang payung agung ahli waris. Semoga oleh Gusti Allah diterima setelah diterima semoga disampaikan kepada ahli waris yang telah meninggal.
6.     Jenang Abang, maknanya roh saka Biyung sekaliyan. Dalam bahasa Indonesia, artinya adalah ruh dari ibu.
7.     Jenang Putih, maknanya roh saka Bapa sekaliyan. Dalam bahasa Indonesia, artinya adalah ruh dari bapak.
8.     Jenang Baro-baro, maknanya nyumerepi nunggil pertapan sanes panggonan. Dalam bahasa Indonesia, artinya adalah memberi tahu yang asalnya sama tempatnya berbeda.
9.     Jenang Pliringan, maknanya mbekteni saklebetipun wangon saknjawining wangon. Ampun nyandung nyrimpet laku  jantrane si… papanipun wonten ndlangkung prosekawanan.Dalam bahasa Indonesia, artinya adalah berbakti di dalam dan diluar lingkungan. Jangan menggangu segala langkah yang dituju, tempatnya ada di perempatan jalan.
10. Ambengan, maknanya njamak leluhur sing kerumatan ora kerumatan dijaluki pengestune saka nenuwun Gusti Allah pinaringana slamet kabeh. Dalam bahasa Indonesia, artinya adalah semua leluhur yang terawat dan yang tidak terawat dimintai doa restu kepada Allah diberikan keselamatan semuanya di dunia dan di akhirat.
11. Menyan, maknanya dalan seka awake dewe kanggo gusti Allah, lan kanggo obong-obong. Dalam bahasa Indonesia, artinya adalah sarana perantara dari manusia kepada Gusti Allah, dan unuk dibakar.
Bersamaan dengan acara kenduri, Bapak Kaum membaca mantra sambil memegang menyan (ngrapal menyan). Setelah selesai dirapal, kemudian menyan diobong/ dibakar.  Menyan biasanya dibakar di dekat sesajen kecil yang isinya tumpeng kecil, sayur, rokok/ udud, kinang, pento, srundeng, lampu senthir/ dian, air putih dan air teh masing-masing satu gelas. Sesajin tersebut sebagian besar maknanya sama dengan ubo rampe yang untuk kenduri. Hanya lampu senthir/ dian sebagai penerangan. Setelah selesai acara kenduri/ genduren kemudian para warga pulang ke rumahnya masing-masing.