Wayang kulit adalah seni
tradisional Indonesia yang terutama
berkembang di Jawa. Wayang berasal dari kata 'MaHyang' yang artinya
menuju kepada roh spiritual, dewa, atauTuhan Yang
Maha Esa. Ada juga yang mengartikan wayang adalah istilah bahasa Jawa yang
bermakna 'bayangan', hal ini disebabkan karena penonton juga bisa menonton
wayang dari belakang kelir atau hanya bayangannya saja. Wayang kulit dimainkan
oleh seorang dalang yang juga
menjadi narator dialog tokoh-tokoh wayang, dengan diiringi oleh musik gamelan yang dimainkan sekelompok nayaga dantembang yang dinyanyikan oleh para pesinden. Dalang memainkan wayang kulit di balik kelir, yaitu layar
yang terbuat dari kain putih, sementara di belakangnya disorotkan lampu listrik
atau lampu minyak (blencong), sehingga para
penonton yang berada di sisi lain dari layar dapat melihat bayangan wayang yang
jatuh ke kelir. Untuk dapat memahami cerita wayang (lakon), penonton
harus memiliki pengetahuan akan tokoh-tokoh wayang yang bayangannya tampil di
layar.
Secara umum wayang
mengambil cerita dari naskah Mahabharata dan Ramayana, tetapi tak dibatasi hanya denganpakem (standard)
tersebut, ki dalang bisa juga memainkan lakon carangan (gubahan). Beberapa
cerita diambil dari cerita Panji.
Pertunjukan wayang
kulit telah diakui oleh UNESCO pada tanggal 7 November 2003, sebagai karya
kebudayaan yang mengagumkan dalam bidang cerita narasi dan warisan yang indah
dan berharga ( Masterpiece of Oral and Intangible Heritage of Humanity ). Wayang
kulit lebih populer di Jawa bagian tengah
dan timur, sedangkan wayang golek lebih sering dimainkan di Jawa Barat.
Pembuatan
Wayang kulit dibuat
dari bahan kulit kerbau yang sudah diproses menjadi kulit lembaran, perbuah
wayang membutuhkan sekitar ukuran 50 x 30 cm kulit lembaran yang kemudian
dipahat dengan peralatan yang digunakan adalah besi berujung runcing berbahan
dari baja yang berkualitas baik. Besi baja ini dibuat terlebih dahulu dalam
berbagai bentuk dan ukuran, ada yang runcing, pipih, kecil, besar dan bentuk
lainnya yang masing-masing mempunyai fungsinya berbeda-beda.
Namun pada dasarnya,
untuk menata atau membuat berbagai bentuk lubang ukiran yang sengaja dibuat
hingga berlubang. Selanjutnya dilakukan pemasangan bagian-bagian tubuh seperti
tangan, pada tangan ada dua sambungan, lengan bagian atas dan siku, cara
menyambungnya dengan sekrup kecil yang terbuat dari tanduk kerbau atau sapi.
Tangkai yang fungsinya untuk menggerak bagian lengan yang berwarna kehitaman
juga terbuat berasal dari bahan tanduk kerbau dan warna keemasannya umumnya
dengan menggunakan prada yaitu kertas warna emas yang ditempel atau bisa juga
dengan dibron, dicat dengan bubuk yang dicairkan. Wayang yang menggunakan
prada, hasilnya jauh lebih baik, warnanya bisa tahan lebih lama dibandingkan
dengan yang bront.
Jenis-jenis Wayang Kulit Berdasarkan Daerah
Wayang kulit
dilihat pada sisi bayangannya.
·
Wayang Kulit Cengkok Kedu
·
Wayang Kulit Gagrag Jawa Timuran
·
Wayang Bali
·
Wayang Palembang (Sumatera Selatan)
·
Wayang Betawi (Jakarta)
·
Wayang Madura (sudah punah)
Dalang Wayang Kuli
Dalang adalah bagian
terpenting dalam pertunjukan wayang kulit (wayang purwa). Dalam terminologi
bahasa jawa, dalang (halang) berasal dari akronim ngudhal Piwulang.
Ngudhal artinya membongkar atau menyebar luaskan dan piwulang artinya ajaran,
pendidikan, ilmu, informasi. Jadi keberadaan dalang dalam pertunjukan wayang
kulit bukan saja pada aspektontonan (hiburan) semata, tetapi
juga tuntunan. Oleh karena itu, disamping menguasai teknik
pedalangan sebagai aspek hiburan, dalang haruslah seorang yang berpengetahuan
luas dan mampu memberikan pengaruh.
Dalang-dalang wayang kulit yang mencapai
puncak kejayaan dan melegenda antara lain almarhum Ki Tristuti Rachmadi (Solo),
almarhum Ki Narto Sabdo (Semarang, gaya Solo), almarhum Ki Surono
(Banjarnegara, gaya Banyumas), almarhum Ki Timbul Hadi Prayitno (Yogya),
almarhum Ki Hadi Sugito (Kulonprogo, Jogjakarta),Ki Soeparman (gaya Yogya), Ki
Anom Suroto (gaya Solo), Ki Manteb Sudarsono (gaya Solo), Ki Enthus Susmono, Ki Agus Wiranto, almarhum Ki Suleman (gaya Jawa
Timur). Sedangkan Pesinden yang legendaris adalah almarhumah Nyi Tjondrolukito.
Kesenian Wayang inggih menika kesenian ingkang asli wonten ing Indonesia. Kesenian Wayang ngrembaka sanget wonten ing
wewengkon Jawa lan Bali. Wonten kathah jinising wayang tuladhanipun Wayang
Kulit/ Purwa, Wayang Beber, Wayang Golek, Wayang Suket, Wayang Wahyu, Wayang
Panji, lan sapanunggalanipun. Wonten ing rikala zaman rumiyin, Wayang
dipunginakaken para Wali minangka sarana kangge nyebaraken Agama Islam. Kangge
ngiringi Seni Wayang ugi dipuntambahaken saperangkat gamelan. Tuladhanipun kendhang,
bonang , saron, demung, kenong, kempul, gong, lan sapanunggalanipun. Wonten ing
mriki kula badhe ngandaraken kalih perkawis bab, kesenian Wayang ingkang badhe
ngilang amargi zaman ingkang terus ngrembaka, saha kirangipun apresiasi para
mudha dhateng kesenian Wayang.
Perkembangan Wayang
Wayang inggih menika salah
satunggaling kesenian asli saking bangsa Indonesia. Wayang nggadahi maneka
warni jinis tuladhanipun Wayang Kulit, Wayang Kayu, Wayang Beber, Wayang Wong,
lsp. Kesenian Wayang kulit minangka gabungan saking maneka warni unsur seni
kadosta seni tutur, seni swara, seni gamelan, seni tatah, seni gambar, kaliyan
seni perlambang. Saksanesipun kangge sarana nyebaraken agama islam Wayang ugi
kangge sarana panglipur para pandemen seni menika. Wayang Kulit dipun damel
saking Kulit kebo utawi asring kasebat lulang kebo. Cara anggenipun damel
sepisan Kulit kebo diresiki lan dikumbah ngantos resik, lajeng digambar pola
wayang ingkang badhe dipun damel. Ingkang aping kalih wayang ditatah miturut
polanipun. Salajengipun ingkang kaping tiga wayang dicet/ disungging supados
langkung sae lan endah, mboten kesupen dipunsukani gapit/ garan saha
tudingipun. Gapit saha tuding Wayang biasanipun dipun damel saking sungu kebo
ingkang dipun panasi utawi saking kajeng secang. Ancasipun dipunsukani gapit
lan tudhing supados wayang kala wau saged dipunobahaken awak saha tangannipun.
Woten ing pagelaran Wayang Kulit/ Wayang Purwa kathah piranti
ingkang dipunginakaken supados dados pagelaran Wayang kulit ingkang sae
dipunpirsani, inggih menika sepisan Kelir inggih menika piranti ingkang
biasanipun dipundamel saking mori putih ingkang pinggir-pinggiripun dijahit
kaliyan werni ingkang benten kadosta cemeng utawi cindhe kirang langkung 20 cm
minangka pralambang pelemahan. Mori kala wau dipunpentahang wonten ing
gawanganipun ingkang dipun damel saing kajeng ingkang dipunukir minangka
pralambang jagad ingkang dipungelar ugi kangge sarana papan kangge nggerakaken
wayang. Piranti ingkang angka kalih inggih menika Kothak wujudipun kubus papan
kangge nata wayang ingkang mboten diangge. Piranti ingkang angka tiga inggih
menika Cempala dipunginakaken kangge ndhodhog kothak satemah saged ngedalaken
swanten thok, thok, thok. Saha Keprak/ Kecrek dipundamel saking wesi/ kuningan
tipis ingkang radi jembar/ lempengan kangge kangge ngeprak/ ngecrek.
Piranti ingkang angka gangsal inggih menika Blencong saged awujud lampu
listrik/ lampu lisah kangge madhangi wayang kang ana ing kelir. Piranti ingkang
salajengipun Wayang dudahan lan Wayang simpingan, Wayang dudahan inggih menika
Wayang ingkang dipunginakaken kangge nglampahaken satunggal cariyos/ lampahan,
menawi wayang simpingan inggih menika Wayang ingkang dipun tata jejer wonten
ing sisih kiwa lan tengen kelir. Salajengipun Gamelan kangge ngiringi pagelaran
Wayang. Tiyang ingkang saged mainaken Wayang dipunsebat Dhalang, saha tiyang
ingkang saged mainaken gamelan dipunsebut Niyaga kaliyan tiyang estri ingkang
nembang dipun iringi gamelan dipunsebat Sindhen/ waranggana, menawi
kakung dipunsebat wiraswara utawi gerong.
Menawi kula lan panjenengan sedaya ningali saking realita zaman/ kasunyataning zaman samenika, wonten ing kutha-kutha
sampun arang dipun panggihaken Pagelaran Wayang Kulit. Mbok menawi wonten
mboten asring. Kesenian wayang sakmenika sampun ngilang wonten ing saman
ingkang saya ngrembaka. Kesenian wayang sampun kesaing kaliyan seni moderen
tuladhanipun Bioskop,
Televisi, lsp. ingkang cariyosipun langkung sae lan gumyak. Bab ingkang
njalari ngilangipun wayang wonten ing zaman samenika inggih menika :
·
Kirang sadaripun/ raos nggadhahi
dhateng kesenian Wayang ingkang wonten ing Indonesia.
·
Kirang panjurungipun tiyang sepuh
kangge nepangaken Kesenian Wayang dhateng putranipun.
·
Kirangipun apresiasi pamarentah kangge
tetep nglestantunakaen Kesenian wayang.
·
Kesenian Wayang wiwit kesaing kaliyan
kesenian moderen.
Saking bab-bab ing nginggil kasebut Kesenian Wayang saged ngilang
kanthi alon-alon, menawi boten dipunjagi saha dipunlestantunaken.
Apresiasi Para
Mudha
Menapa kula lan panjenengan sedaya
minangka kaummudha
mboten kuwatir enawi kesenian Wayang kedah ilang amargi mlebetipun budaya moderen. Uga amargi kula saha panjenengan
sedaya minangka generasi mudha mboten purun nglestantunaken
lan ngrembakaaken. Ironis-ipun
para mudha ingzaman samenika
kathah ingkang mboten tepang dhateng wayang. Mila wiwit alit para mudha kedhah
sampun dipuntepangaken dhateng wayang. Supados seni wayang saged lestantun lan
ngrembaka. Kangge ngasilaken ancas menika Wayang menika kedah wonten
perkembanganipun nut ilining zaman. Kados anggenipun nampilaken pola penyajianngginakaken
piranti moderen kadosta komputer, setting lampu,lsp.
satemah para mudha purun mirsani pagelaran wayang kasebut.
Wekdal menika televisi–televisi lokal wonten ing tlatah
Ngaogyakarta sampun ngawontenakaen program acara Wayang. Sampun dados
kuwjibanipun kita para muda supados purun nglestantunaken saha ngrembakaaken
seni Wayang menika supados mboten ical saking negari kita menika.
Awit saking menika murih lestantunipun Kesenian Wayang kedahipun
wonten ing Instansi-instansi
pendidikan wiwit
dipuntepangaken dhateng wayang. Kita kedah sadar bilih kita menika generasi penerus ingkang nglestantunaken saha
ngrembakaaken kesenian wayang supados tetep saged dipunpirsani dhateng warga
negari Indonesia menika. Kangge nyokong ancas menika kita kedah purun sinau bab
wayang kanthi tumemen amargi Kesenian Wayang minangka Kesenian asli Bangsa Indonesia,
saha wayang menika sampun nggadahilisensi asli gadahipun Bangsa Indonesia.
Upaya
Nglestareake Seni Kabudayan
Gamelan lan Wayang
Ing tanah Jawa, ana werna – werna seni kabudayan contone Seni
Gamelan lan Seni Wayang. Gamelan Jawa yaiku salah siji jinis gamelan sing urip
ing tlatah Jawa Tengah, Yogyakarta, lan sebagian Jawa Timur. Gamelan Jawa
iku beda karo gamelan saka dharah liya, yen gamelan jawa umume nduwe nada luwih
lembut lan ngango tempo luwih alon. Sak perangkat Gamelan komplit iku ana 2
laras yaiku, Laras Slendro lan Laras Pelog. Ing Laras Slendro notasine 1 2 3 5
6, ora ana notasi 4 lan 7, menawa Laras Pelog notasine 1 2 3 4 5 6 7. Gamelan
Jawa nduwe aturan – aturan sing wis pakem antarane ketata saka pirang – pirang
puteran lan pathet utawa jero cetheking swara, utga ana aturan sampak utawa
cepet rendhete laku sing wis pakem. Saben piranti ing Gamelan Jawa nduwe fungsi
dhewe – dhewe, sing nuntun swara yaiku Rebab, sing nuntun sampak diarani
Kendhang. Arane pemain sing nabuh gamelan yaiku niyaga, sing nembang arane
sindhen, waranggana, wiraswara. Gamelan biasane kanggo ngiringi pagelaran
wayang, kethoprak, lsp.
Wayang iku, uga salah satunggale seni kabudayan kang bisa
katemokake ing tanah jawa . Wayang bisa awujud Wayang Purwa, Wayang Wong,
Wayang Beber, lsp. Wayang Purwa yaiku wayang sing kagawe saka kulit (lulang),
Biasane critane Mahabarata lan Ramayana. Wayang Wong yaiku wayang sing
ditindakake dening wong, biasane critane Mahabarata lan Ramayana. Lan Wayang
Beber yaiku wayang wujud gambar jejeran, saka kertas kandel / mori sing wis
digambari, critane R. Inu Kertapati lan dewi Sekartaji. Sing nlakoake Wayang
yaiku Dhalang.
Ing jaman saiki para generasi – generasi mudha ing tanah jawa,
akeh sing ora ngerti marang kabudayaanne dhewe, yaiku Kabudayan Jawa. Kamangka,
supaya seni kabudayan jawa bisa tetep lestari para generasi mudhane kudu tansah
njga lan nguri – uri. Para generasi mudha wis padha kena pengaruh budaya saka
luar negeri. Ananging, malah akeh wong – wong saka luar negeri padha sinau
kabudayan jawa contone Gamelan lan Wayang. Isa – isa wong – wong saka luar
negeri luwih pinter anggone mainake Gamelan lan Nglakoake Wayang, tinimbang
wong – wong sing asli saka Jawa. Yen kabudayan mau yen ora diuri – uri saya
suwe bisa ilang saka tanah Jawa.
Upaya – upaya kang bisa dilakoni supaya seni kabudayan Gamelan lan
Wayang ora ilang saka tanah jawa yaiku :
·
Para generasi mudha kudu didhidhik
karo wong tuwane, wiwit nalika isih cilik, marang Kabudayan Jawa, contone Wayang
lan Gamelan. Supayane bisa nglestariake Kabudayan Jawa kasebut.
·
Para wong Tuwa kudu gelem ngajak anake
nonton / ngrungokake Pagelaran Wayang, Kethoprak, Uyon – uyon, lsp. Supaya para
generasi mudha bisa ngerti marang kabudayan jawa.
·
Pamarintah kudu nglebokake seni
kabudayan daerah, dadi mata pelajaran kang wajib ana ing sekolah – sekolah.
Supayane para generasi mudha bisa tansah melu nguri – uri kabudayan jawa lan
bisa ngangsu kawruh bab kabudayan jawa.
·
Ing daerah – daerah yen bisa
dianakake Festifal Seni lan Budaya. Supaya kanggo ngenalake kabudayan –
kabudayan daerah marang wong – wong lan generasi mudha.
·
Yen isa ing Sekolah – sekolah, ing
Kantor – kantor, ing Masyarakat, lsp. Asring dianakake pentas – pentas seni lan
budaya. Contone pagelaran Wayang Kulit, pagelaran Wayang Wong, pagelaran
Kethoprak, pentas seni Karawitan, lsp. Supayane bisa ngrembakaake kabudayan
jawa.
Kanthi upaya – upaya mau, sing dikarepake, para generasi mudha
supaya bisa mangerteni marang kabudayan jawa. Lan para generasi mudha, supaya
bisa tansah njaga uga nguri – uri kabudayan jawa, supayane kabudayan jawa ora
ilang saka Tanah Jawa.
Merti
Desa ing Desa Gerbosari Nggelar Pagelaran Wayang Kulit
Wonten ing Desa Gerbosari, Kecamatan Samigaluh, Kabupaten Kulon
Progo ngawontenakaen merti desa. Merti desa menika dipunwontenaken nalika
dinten sabtu siyang surya kaping 12 Oktober warsa 2013/ 7 Besar 1946 wanci
tabuh 10 enjing. Adicara menika dipunwiwiti kanthi kirab gunungan saking pasar
Totogan tumuju ing balai desa Gerbosari.
Pagelaran Ringgit Purwa kanthi lampahan Sri Mulih
Salah sawijining petugas Linmas wonten ing adicara merti desa
menika mratelakaken bilih, Merti desa ing desa gerbosari menika rutin dipun
wontenaken saben tahun ananging wekdalipun mboten tartamtu. Merti desa menika
nggadahi ancas supados sabibaripun dipunwontenaken adicara menika desa
Gerbosari saged pinaggih gemah ripah loh jinawi, tata, titi, tentrem, ayom –
ayem. Sabibaripun kirab gunungan, dipunlajengaken pentas seni Jathilan saking
padukuhan Pengos. Pedukuhan pengos menika salah sawijining pedukuhan ing tlatah
desa gerbosari. Saksampunipun pentas seni Jathilan lajeng wonten pagelaran
ringgit purwa kanthi lampahan “Dewi Sri/ Sri Mulih” kabeberaken dening dalang
Ki Nanang saking tlatah Toyan, Kulon Progo. Panawung kridha mendet lampahan
menika, amargi lampahan menika dados lampahan pakem wonten ing adicara Merti
Desa. Pagelaran ringgit menika kawiwitan tabuh 13.00 siyang lan purna tabuh
17.00 sonten. Lajeng adicara ingkang punngkasan inggih menika pagelaran ringgit
purwa sedalu natas kanthi lampahan “ Wahyu Eka Jati” kabeberaken dening dalang
Ki Wisnu Hadi Sugita saking tlatah Toyan, Kulon Progo. Ki Wisnu Hadi Sugito
menika putra dalang ingkang sampun kondhang inggih menika Ki Hadi Sugito.
Museum/
Perpustakaan Gedong Kirtya ing Bali Minangka Papan Panyimpen Naskah Kuna
Museum/
Perpustakaan Gedong Kirtya yaiku perpustakaan kang dibangun nalika taun
1928, ingkang mbangun saka bangsa Walanda wonten ing Singaraja, Bali.
Perpustakaan iki wiwite minangka dadi Ibu kota. Gedong Kirtya iki ana ing basa
Sansekerta nduweni teges nyoba.
Gedungipun mapan ing komplek Sasana Budaya,
kang minangka kerjaan sepuh ingkerajaan Buleleng. Wonten ing perpustakaan menika
woten koleksi manuskrip daun lontar, prasasti, manuskrip kertas basanipun basa
Bali lan huruf Romawi ugi kalebu dokumen-dokumen saking zaman kolonial (1901-1953).
Gedong Kirtya dibangun kaliyan tiyang Walandi asmanipun L.J.J
Caron ingkang dhateng wonten Bali lan kepanggih kaliyan para raja lan tokoh
agama kangge ngrembag babagan kathahipun kesenian sastra (lontar) ingkang
wonten ing Bali. Kathahipun seni menika kedahipun dipunlestantunaken supados
mboten risak utawi ical sahengga saged ndadosaken ilmu pengetahuan dhateng
generasi enem supados mengertos isi saking generasi kesenian sastra (lontar)
kasebut.
Museum menika wiwitipun minangka yayasan ingkang dipunsukani asma
“Kirtya Lefrink – Van der Tuuk” ingkang tugasipun njaga menjaga
kesenian sastra kasebut. F.A Lefrink kang minangka Asistan Resident pamarentah
Walanda ing Bali nalika semanten remen kaliyan Kabudayan Bali lan kathah
tulisan ingkang dipundamel isinipun babagan Bali dan Lombok. Dr. H.N Van der
Tuuk, minangka sejarahwan ingkang nyukaaken siti lan dalemipun kangge museum
ingkang sakmenika dipunkenal minangka Museum Gedong Kirtya.
Ancasipun yayasan menika kangge madosi sedaya naskah ingkang
kaserat wonten ing bahasa Jawa Kuno lan Pertengahan, bahasa Bali lan Sasak.
Wonten ing wekdal menika kathah naskah ingkang wonten ing Bali lan Lombok
(kathahipun gadhahipun perorangan) lan supados naskah – naskah menika gampil
dipun pirsani lan dipun waos dhateng para pandhemen serat. Supados ancas menika
saged kaleksanan mila para raja-raja wonten ing Bali, para pendeta dan tiyang –
tiyang wonten ing panggenan menika kadah nyerahaken serat kagunganipun sawetara
wekdal dhateng Perpustakaan Kirtya. Wonten ing Perpustakaan Kirtya wonten
panitia ingkang jumlahipun 12 tiyang mutusaken bilih naskah-naskah pundi
ingkang dipun anggep cekap nggadahi adi menawi dipun simpen wonten ing koleksi
menika. Lajeng lontar-lontar menika dipun salin kanthi teliti kaliyan kelompok
penyalin kang makarya dhateng perpustakaan Kirtya kanthi wujud hurufipun sami
lan wonten ing nginggil bahan ingkang sami ugi (ron lontar), saklajengipun
lontar-lontar ingkang dipun ampil menika dipun wangsulaken dhateng ingkang
kagungan. Mantan Bupati Buleleng Dr. Ketut Wirata Sindhu inggih menika tiyang
ingkang ngembangaken perpustakaan menika dados museum. Museum menika
dipundedikasikaken dhateng kesenian sastra ingkang dipun serat wonten ing ron
lontar ingkang wonten ing sedaya panggenan ing Bali. Ing perpustakaan menika
wonten ewunan koleksi manuskrip ron lontar, prasasti, manuskrip kertas saking
basa Bali lan huruf Romawi kalebet dokumen – dokumen saking zaman
kolonial (1901-1953).
Daftar lontar
ing Museum Gedung Kirtya
A. WEDA (Bali)
1.
Weda: Weda Indik Maligia, Weda
Pangentas, Weda Panglukatan, Weda Sawawedana.
2.
Mantra: Atmaraksa, Pabersihan,
Pangastawa, Pujastawa, Tirta Gamana.
3.
Kalpasastra: Banten Pangentas,
Bebantenan, Caru Suci, Indik Galungan, Manca Balikrama, Pacecaron, PangabenaN,
Pawintenan, Plutuk, Sang Kulputih.
B. AGAMA
1.
Palakerta: Agama, Purwadigama,
Awig-awig, Kerta ring Sawah, Stri Sanggraha, Pamastuning, Cor, Widi Pamincatan,
Adigama, Paswara, Kutaragama.
2.
Sesana: Dasa Sila, Dewa Sesana, Kerta
Bujangga, Mantra Sesana, Putra Sesana, Raja Sesana, Resi Sesana, Sarasamuscaya,
Sila Krama, Sila Sesana Sang Prabu.
3.
Niti: Niti Praja, Niti Sastra, Raja
Niti.
C. WARIGA
1.
Wewaran: Ala Ayuning Dewasa, Ala
Ayuning Wuku, Palelintangan, Pangalihan Dina, Pawacakan, Sadreta, Suryamandala,
Tenung Astawara, Tenung Pawetuan anut wuku, Tetenger Sasih
2.
Tutur Upadesa: Aji Kalepasan, Atma
Tattwa, Badawang Nala, Bima Swarga, Brahmandapurana, Buanakosa, Catur Janma,
Darma Bayu, Darma Putus, Kamoksan, Purwa Bumi , Rwabineda, Siwatiga, Tantu
Pagelaran, Tutur Pralina
3.
Kanda: Asta Kosali, Cacakan ayam,
Canda (warga aksara), Dasa nama, Guru Lagu, Kanda Sastra, Kertabasa, Kruna
lingga, Panerangan, Pangayam-ayam, Pangeger, Pangiwa, Pangujanan, Paramasastra,
Paribasa, Pemanes Karang, Pengasih-asih, Piodalan, Siksan Kedis, Smara Kanda,
Swara Wianjana, Wrettasancaya
4.
Anusada: Bebayon, Buda Kecapi,
Pakakas, Panawar, Tumbal Leak, Usada Buduh, Usada Rare, Usada Tuju.
D. ITIHASA (WIRACARITA)
1.
Parwa: Astadasaparwa, Calon Arang,
Pamuteran Ksirarnawa, Uttara Kanda
2.
Kekawin: Arjuna Wijaya , Arjuna
Wiwaha, Barata Yuda, Boma Kawia, Gatotkacasraya, Hariwangsa, Ramayana,
Smaradahana, Sumaasantaka
3.
Kidung: Alis Alis Ijo, Jagat Karana,
Panji Malat Lasmi, Sri Tanjung, Sudamala
4.
Gaguritan/ Paparikan: Basur, Brayut,
Bungkling, Cupak, Durma, Jayaprana, Megantaka, Pakangraras, Sampik, Salya 5.
E. BABAD
1.
Pamancangah: Pamancangah Dalem,
Prasasti- prasasti (Brahmana, Sengguhu, Dukuh,dll)
2.
Babad: Babad Arya Kenceng, Babad
Buleleng, Babad Gianyar, Babad Mengwi , Babad Panji, Sakti Wijaya, Babad Pasek,
Babad Pasek Gelgel, Babad Rangga Lawe, Babad Usana Bali, Babad Usana Jawa.
F. TANTRI
1.
Tantri Hindu: Kidung Tantri (Bahasa
Tengahan), Ni Diah Tantri (Bahasa Bali Kepara), Tantri Kamandaka (Bahasa Kawi)
Tantri Bali: Gunawati, Lutung Mungil.
Tradhisi Ruwahan Ing Dhusun Bleder
Tradisi Ruwahan wonten ing Dusun Bleder dipun-bagi dados kalih
inggih menika ruwahan
pisan saha ruwahan pindon (kaping kalih). Ruwahan pisan biasanipun dipunleksanakaken
tanggal 15 sasi ruwah (wonten ing penanggalan Jawi), wonten ing enjingipun
dipunwontenaken bersih kubur (masarakat dusun Bleder asring nyebat bebersih makam).
Saklajengipun saben griya ndamel sajen piyambak-piyambak kangge ruwahan pisan.
Lajengruwahan pindon biasanipun
dipun-leksanaken 5 dinten (sepasar)sasampunipun ruwahan pisan. Tradisi wonten ing dusun Blederruwahan
pindon biasanipun
dipunwontenaken nalika tanggal 20 bulan ruwah. Saben kluwarga/ griya wonten ing
dusun Bleder ngleksanakaken ruwahan
pindon piyambak-piyambak.
Dinten lan wekdal kangge ngleksanakaken ruwahan pindondipunleksanakaken
miturut kapinginan saben kluwarga.
Urutan acara pada ruwahan
pindon diawali
dengan bebilas/ziarah
ke makam leluhur dengan tujuan untuk mendoakan arwah para leluhur. Yang
dilakukan ketika bebilas yaitu, mengirim doa dan kembang
kemudian membaca Surat Yasin jika bisa. Tujuan membaca Surat Yasin adalah untuk
memintakan maaf kepada Gusti Allah dan agar diberi keselamatan. Setelah
membaca Surat Yasin kemudian diakhiri dengan doa kubur dan membakarkemenyan.
Tujuan membakar kemenyan adalah agar doa yang dipanjatkan
dapat sampai, dengan perlambang asap yang mengepul dari kemenyan yang dibakar tersebut. Orang Jawa
mepercayai kemenyan
sebagai perantara doa yang dipanjatkan kepada yang di atas. Orang yang
melaksanakan bebilas
biasanya diserahkan kepada Bapak
Kaum setempat, walaupun ada juga yang
dilakukan sendiri tanpa minta tolong kepada Bapak Kaum.Setelah
selesai melakukan bebilas kemudian kembali ke rumah, di
rumah sudah disiapkan nasi
ramesan untuk
orang yang selesai melakukan bebilas.
Nasi ramesan sebagai kurmat dahar(makanan
untuk menghormati orang yang telah selesai bebilas)
dan sebagai rasa terima kasih.
Acara selanjutnya yaitu kenduri, masyarakat dusun Bleder biasanya
menyebut kenduri dengan genduren. Genduren adalah kegiatan mengudang seluruh
warga masyarakat untuk melakukan doa bersama. Pada acara genduren inilah uba rampe dalam acara
ruwahan di keluarkan untuk diikrarkan oleh Bapak Kaum. Uba rampe yang digunakan dalam
tradisi ruwahan yaitu:Tumpeng Wuduk/ Rasul, terbuat dari nasi yang dimasak
diberi santan dan garam sehingga rasanya asin, kemudian dicetak memakai kukusan agar berbentuk kerucut. Tumpeng
ini biasanya ditaruh di Jodang/
tenggok/ tedo yang
terbuat dari anyaman bambu.
1.
Ingkung, terbuat dari ayam yang
disembelih kemudian dibersihkan jeroannya. Ayam
yang digunakan untuk Ingkungtidak
di potong-potong, dibuat tetap utuh. Ayam ini dimasak dengan bumbu
rempah-rempah. Setelah selesai dimasakIngkung tidak
boleh ditaruh di sosok bambu, biasanya ditaruh di cobek tanah liat/ baskom.
Ayam yang digunakan biasanya ayam Jantan yang sehat, seandainya tidak ada ayam
jantan boleh mempergunakan ayam Betina kalau itu jalan satu-satunya, namun yang
diharuskan menggunakan ayam Jantan.
2.
Sego Golong, terbuat dari Nasi yang
ditaruh di baskom.
3.
Pentho, terbuat dari tepung singkong/
tepung ketan dicampur dengan kelapa parut dan garam. Pento ini dibuat berbentuk
kelereng agak pipih dengan jumlah yang tidak ditentukan, kemudian digoreng.
4.
Srundeng, terbuat dari parutan kelapa
yang digoreng sampai berwarna kuning keemasan.
5.
Apem, terbuat dari tepung beras dan
parutan kelapa, kemudian digoreng dengan cetakan apem.
6.
Jenang Abang, terbuat dari tepung
beras dibuat bubur dicampur dengan gula merah sebagai pewarna, kemudian ditaruh
di atas piring.
7.
Jenang Putih, terbuat dari tepung
beras dibuat bubur berwarna putih, kemudian ditaruh di atas piring.
8.
Jenang Baro-baro, terbuat dari tepung
beras dibuat bubur bewarna putih, kemudian ditaruh di piring lalu ditengahnya
diberi gula jawa yang dipecah kecil-kecil berjumlah 7 biji.
9.
Jenang Pliringan, terbuat dari tepung
beras dibuat bubur bewarna putih dan berwarna merah, kemudian ditaruh diatas
piring secara separuh warna putih dan separuh lagi warna merah.
10. Jenang
Bonang-baning, terbuat dari tepung beras dibuat bubur bewarna putih kemudian
diberi juruh yang
terbuat dari santen dan gula aren. Jenang Bonang-baning ini hanya khusus dibuat
untuk keluarga yang pernah puya anak masih kecil, masih dalam susuan tapi
meninggal.
11. Ambengan,
terbut dari nasi yang ditaruh diatas tedokemudian
diatasnya ditaruh daun pisang yang dibentuk lingkaran/ samir, diatas
daun ditaruh pentho, srundeng, sayur.
12. Menyan
Disetiap ubo rampe tersebut memiliki makna tersendiri, menurut
Mbah Sudi Wiharjo dan Mbah H. Joyo Utomo (Bapak Kaum di Dusun Bleder)
menjelaskan bahwa makna dari Ubo Rampe dalam acara ruwahan sebagai berikut:
1.
Tumpeng maknanya, kurmat
Gusti Rasul lan sak sekhabatipun Abu Bakar, Umar, Usman, Ali. Dalam
bahasa Indonesia, artinya adalah untuk memberikan penghormatan kepada Baginda
Nabi Muhammad SAW dan para sahabatnya yaitu Abu Bakar, Umar, Usman, Ali.
2.
Ingkung maknanya, Kanjeng
Nabi Muhammad nalika Isra’ Mi’raj diresiki. Dalam
bahasa Indonesia, artinya adalah Baginda Nabi Muhammad SAW melakukan
pembersihan diri ketika perjalanan Isra’
Mi’raj.
3.
Sego Golong maknanya, Golong
gilige sak kluwarga. Dalam bahasa Indonesia, artinya
adalah bersatunya tekad keluarga untuk melaksanakan ruwahan.
4.
Pentho dan srundeng, maknanya golong
giliging manah sak kluwarga. Dalam
bahasa Indonesia, artinya adalah bersatunya pikiran semua anggota keluarga keluarga
untuk melaksanakan ruwahan.
5.
Apem, maknanya minangka
song-song agunge ahli waris. Mugi-mugi kaliyan gusti Allah pun tampi
saksampunipun pun tampi mugi-mugi pun dumugekaken dhateng ahli waris kula
ingkang sampun sumare sedaya. Dalam
bahasa Indonesia, artinya adalah sebagai perlambang payung agung ahli waris.
Semoga oleh Gusti Allah diterima setelah diterima semoga disampaikan kepada
ahli waris yang telah meninggal.
6.
Jenang Abang, maknanya roh saka
Biyung sekaliyan. Dalam
bahasa Indonesia, artinya adalah ruh dari ibu.
7.
Jenang Putih, maknanya roh saka
Bapa sekaliyan. Dalam
bahasa Indonesia, artinya adalah ruh dari bapak.
8.
Jenang Baro-baro, maknanya nyumerepi
nunggil pertapan sanes panggonan. Dalam
bahasa Indonesia, artinya adalah memberi tahu yang asalnya sama tempatnya
berbeda.
9.
Jenang Pliringan, maknanya mbekteni
saklebetipun wangon saknjawining wangon. Ampun nyandung nyrimpet laku
jantrane si… papanipun wonten ndlangkung prosekawanan.Dalam
bahasa Indonesia, artinya adalah berbakti di dalam dan diluar lingkungan.
Jangan menggangu segala langkah yang dituju, tempatnya ada di perempatan jalan.
10. Ambengan,
maknanya njamak
leluhur sing kerumatan ora kerumatan dijaluki pengestune saka nenuwun Gusti
Allah pinaringana slamet kabeh. Dalam
bahasa Indonesia, artinya adalah semua leluhur yang terawat dan yang tidak
terawat dimintai doa restu kepada Allah diberikan keselamatan semuanya di dunia
dan di akhirat.
11. Menyan,
maknanya dalan
seka awake dewe kanggo gusti Allah, lan kanggo obong-obong. Dalam
bahasa Indonesia, artinya adalah sarana perantara dari manusia kepada Gusti
Allah, dan unuk dibakar.
Bersamaan dengan acara kenduri, Bapak Kaum membaca mantra sambil
memegang menyan (ngrapal menyan). Setelah selesai dirapal, kemudian
menyan diobong/ dibakar.
Menyan biasanya dibakar di dekat sesajen kecil yang isinya tumpeng kecil,
sayur, rokok/ udud,
kinang, pento,
srundeng, lampu senthir/
dian, air
putih dan air teh masing-masing satu gelas. Sesajin tersebut sebagian besar
maknanya sama dengan ubo rampe yang untuk kenduri. Hanya lampu senthir/ dian sebagai penerangan. Setelah
selesai acara kenduri/
genduren kemudian
para warga pulang ke rumahnya masing-masing.





